امر فياض ٻرڙو: مصنوعي ذھانت ۾ ٻوليءَ جو انجڻڪار ۽ جديديت پڄاڻا دور ۾ انسانيت جو پرچارڪ

امر فياض ٻرڙو: مصنوعي ذھانت ۾ ٻوليءَ جو انجڻڪار ۽ جديديت پڄاڻا دور ۾ انسانيت جو پرچارڪ
امر فياض ٻرڙو ڪمپيوٽيشنل لسانيات، لغت نويسي (Lexicography) ۽ ڊجيٽل هيومنٽيز جي شعبن ۾ هڪ نمايان مقام رکي ٿو. هن مصنوعي ذهانت (AI) ۽ انساني ٻوليءَ جي ميلاپ، خاص طور تي سنڌي ٻوليءَ ۽ پاڪستان جي ٻين اهم ٻولين لاءِ پنھنجي انقلابي ڪم جي ڪري عالمي سطح تي مڃتا ماڻي آهي. هن وقت هو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي، سنڌ حڪومت ۾ پراجيڪٽ ڊائريڪٽر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي، جتي هو ثقافتي ورثي جي تحفظ ۽ ٻولين جي ٽيڪنالاجي ۾ مصنوعي ذهانت جي استعمال جي حڪمت عملي تي ٻڌل منصوبن جي اڳواڻي ڪري رهيو آهي.
گذريل ٽن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تي ٻڌل پنھنجي پيشيور سفر دوران، امر فياض سنڌي ٻوليءَ کي روايتي انداز کان ٻاهر ڪڍي هڪ جديد، ترقي يافتہ ۽ اي آءِ لاءِ تيار (AI-ready) لساني نظام (Ecosystem) ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪيترن ئي ڏکين شعبن ۾ ھو مھارت رکي ٿو. جن ۾ شامل آهن:
• نيچرل لئنگئيج پروسيسنگ (NLP)
• آپٽيڪل ڪئريڪٽر ريڪگنيشن (OCR)
• ٽيڪسٽ ٽو اسپيچ (TTS) ۽ اسپيچ ٽو ٽيڪسٽ (STT)
• وڏي پئماني تي لغوي ڊيٽابيس ۽ اي آءِ ٽريننگ ڊيٽاسيٽس
• نالج گراف تي ٻڌل لساني ماڊلنگ

اي آءِ ۽ لئنگئيج انجنيئرنگ ۾ اڳواڻي
امر فياض حيدرآباد ۾ قائم عبدالماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ آف لئنگئيج انجنيئرنگ جو باني ڊائريڪٽر آهي. هي قانوني ادارو سنڌي ۽ علائقائي ٻولين لاءِ مصنوعي ذھانت تي ٻڌل تحقيق، ترقي ۽ جدت لاءِ جوڙيو ويو. سندس اڳواڻي ۾، ھي ادارو پاڪستان جو ٻولين سان لاڳاپيل ادارن ۽ مصنوعي ذھانت جي مختلف ھنڌن جو اهم ترين تحقيقي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جيڪو هيٺين منصوبن تي سرگرم ٿي ڪم ڪري رهيو آهي:
• پھرئين سنڌي او سي آر (OCR) سسٽم جي تياري: جيڪو قديم قلمي نسخن ۽ آرڪائيوز جي ڊجيٽائيزيشن لاءِ تيار ڪيو ويو آهي.
• سيمانٽڪ ماڊلز: سنڌي لغت جا وڏي پئماني تي ڊيٽابيس ۽ ورڊ نيٽ (WordNet) جهڙا معنيٰ تي ٻڌل ماڊلز.
• اسپيچ انجڻز: سنڌي ٻوليءَ لاءِ اَي آءِ تي ٻڌل TTS ۽ STT منصوبا.
• اي آءِ اسسٽنٽس: ڳالهہ ٻولهہ ڪندڙ لساني مددگار ۽ خاص شعبن لاءِ تيار ڪيل اَي آءِ ماڊلز.
• ثقافتي ورثي جو تحفظ: خطري هيٺ آيل آڊيو، لکت ۽ زباني تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ڊجيٽائيزيشن جا منصوبا.
• جديد ٽولز: اَي آءِ ذريعي ترجمي، تت ڪڍڻ (Summarization) ۽ سيمانٽڪ سرچ جا نظام.
ان کانسواءِ، هو Sindh.AI جو باني پڻ آهي، جيڪو هڪ جامع اَي آءِ سرشتو آهي. ان ۾ قانون، ثقافت، تحقيق ۽ تعليم لاءِ خاص اي آءِ اسسٽنٽ شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي هڪ فعال اَي آءِ ٻولي طور متعارف ڪرائين ٿا.
ڪمپيوٽيشنل لسانيات ۽ لغت نويسي
1997ع ۾، امر فياض پاڪستان جي سڀ کان وڏي انگريزي کان سنڌي لغت مرتب ڪري ٻہ ٻوليائي لغت نويسيءَ ۾ هڪ قومي معيار قائم ڪيو. هن ڪم اڳتي هلي ڊجيٽل لغتن، مارفالاجيڪل اينالائيزر، گرامر تي ٻڌل ٽوڪنائيزيشن سسٽم ۽ سيمانٽڪ ٽيگنگ فريم ورڪ جي صورت اختيار ڪئي، جيڪي اڄوڪي دور ۾ اَي آءِ ماڊلز جي تربيت لاءِ بنيادي ڊيٽاسيٽس طور استعمال ٿين ٿا. ان سان گڏوگڏ، هن اهڙا لساني ڪوڊيڪس ۽ اينڪوڊنگ معيار تيار ڪيا جن سنڌي ٻوليءَ کي جديد ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمن تي آسانيءَ سان هلڻ جي قابل بنايو.
ڊجيٽل فونٽس ۽ لوڪلائيزيشن جو باني
امر فياض دنيا جي پھرين ويب تي ٻڌل نستعليق فانٽ “امر نستعليق” جو ٺاھيندڙ آهي ۽ ساڄي کان کاٻي (RTL) لکجندڙ ٻولين لاءِ فونٽ انجنيئرنگ جو ماهر آهي. لوڪلائيزيشن ۾ سندس خدمتن ۾ شامل آهن:
• سي ايم ايس (CMS) لوڪلائيزيشن: هن ورڊپريس (WordPress) ۽ جوملہ (Joomla) جهڙن عالمي پليٽ فارمن کي سنڌي ۽ اردو ۾ ڪاميابيءَ سان لوڪلائيز ڪيو.
• ويب آرڪيٽيڪچر: هن 85 کان وڌيڪ گهڻ لساني ۽ اَي آءِ تي ٻڌل ويب پورٽلز کي جوڙيو ۽ انهن کي منظم ڪيو.
اي آءِ، ثقافت ۽ ڊجيٽل ورثو
گوگل لوڪل گائيڊ ۽ ڪلچرل لوڪلائيزر طور، امر فياض اهڙن منصوبن جي اڳواڻي ڪري رهيو آهي جيڪي ٽيڪنالاجي ۽ تاريخ کي پاڻ ۾ جوڙين ٿا:
• تاريخي ماڳن جي جيو-ٽيگنگ (Geo-tagging).
• 360 ڊگري وي آر (VR) ذريعي ثقافتي ورثي کي محفوظ ڪرڻ.
• ڊجيٽل سياحت لاءِ مواد تيار ڪرڻ.
• اي آءِ تي ٻڌل ثقافتي کوجنا جا پليٽ فارم.
سندس خواب مشين جي ذهانت کي انساني دماغ ۽ ياداشت سان ملائڻ آهي، تہ جيئن ثقافتي ورثو نہ صرف محفوظ رهي پر ان کي ڪمپيوٽر جي ذريعي سمجهڻ، ڳولڻ ۽ سڄي دنيا تائين پھچائڻ ممڪن ٿي سگهي.
علمي ۽ دانشوراڻہ خدمتون
انجنيئرنگ جي حاصلات کان علاوہ امر فياض هڪ ناليوارو ليکڪ ۽ دانشور پڻ آهي. هن بي بي سي اردو ۽ عالمي اخبار جهڙن پليٽ فارمن تي ٻولي، ٽيڪنالاجي، سماج ۽ فلسفي بابت 150 کان وڌيڪ مضمون لکيا آهن. سندس تحريرون اَي آءِ جي اخلاقي پھلوئن، لساني سڃاڻپ ۽ ثقافتي تسلسل تي بحث ڪن ٿيون.
اعزاز ۽ ايوارڊ
• لطيف ايوارڊ (2017): سنڌ حڪومت پاران ڏنو ويندڙ اعليٰ ترين ثقافتي اعزاز.
• گولڊ ميڊل: سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران ٻولي ۽ ٽيڪنالاجي لاءِ شاندار خدمتن تي ڏنو ويو.
فلسفو
امر فياض ٻرڙو پنھنجي سڃاڻپ هڪ اهڙي ٽيڪنالوجسٽ طور ڪرائي ٿو جنھن جي روح ۾ انسانيت سمايل آهي. هو ان ڳالهہ تي پختو يقين رکي ٿو تہ مصنوعي ذهانت (AI) انساني اظھار جو متبادل ناهي، پر هيءَ لساني رواداري، ثقافتي وقار ۽ فڪري خودمختياري کي وڌائڻ جو هڪ وسيلو آهي.